İsimleri Unutmak mı, Yolu Unutmak mı Daha Ciddi?

Bir kişinin tanıdığı birinin adını geçici olarak hatırlayamaması çoğu zaman dikkat dağınıklığı, stres, uykusuzluk veya yaşla ilişkili sıradan bir bellek aksaması olabilir. Buna karşılık daha önce defalarca gidilen bir yerde yolunu kaybetmek; bellekle birlikte yön bulma, mekânsal algı ve günlük yaşam becerilerinin de etkilendiğini gösterebildiği için daha dikkatle değerlendirilmelidir. Ancak tek bir belirtiyle Alzheimer veya demans tanısı konulamaz. Unutkanlığın sıklığı, ilerleyip ilerlemediği ve kişinin bağımsız yaşamını etkileyip etkilemediği belirleyicidir.

İsimleri unutmak mı, yolu unutmak mı daha ciddi?

Kısa yanıt şudur: Daha önce iyi bilinen ve sık kullanılan bir güzergahta yolunu kaybetmek, yalnızca bir kişinin adını geçici olarak hatırlayamamaktan genellikle daha ciddi bir uyarı işaretidir. İsim hatırlama güçlüğü, özellikle kişi bir süre düşündükten sonra adı bulabiliyor veya ismin ilk harfi söylendiğinde hatırlayabiliyorsa, sık görülen bir “kelimeye erişme” sorunu olabilir. Stres, yoğun çalışma, dikkat dağınıklığı, uykusuzluk, kaygı, depresyon ve yaşlanma bu tür geçici hatırlama güçlüklerine yol açabilir.

Buna karşılık kişinin yıllardır yaşadığı mahallede evinin yolunu bulamaması, her hafta gittiği marketten dönerken yönünü karıştırması veya alışılmış güzergâh üzerinde nerede olduğunu anlayamaması yalnızca bellekle sınırlı olmayan bir soruna işaret edebilir. Bu durumda mekânsal yönelim, görsel algı, dikkat, karar verme ve çevresel ipuçlarını kullanma gibi birden fazla bilişsel işlev etkilenmiş olabilir.

Ancak bu ayrım kesin bir tanı anlamına gelmez. Bir kişinin yeni gittiği bir yerde yönünü şaşırması, karanlıkta yanlış sokağa girmesi veya araç kullanırken dalgınlık nedeniyle dönüşü kaçırması tek başına demans belirtisi değildir. Önemli olan olayın tanıdık bir yerde yaşanması, tekrarlaması, giderek artması ve günlük güvenliği tehlikeye sokmasıdır.

ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, zaman zaman bir bilgiyi unutmanın yaşlanmanın olağan bir parçası olabileceğini; ancak günlük işleri yapmayı zorlaştıran bellek ve düşünme sorunlarının daha ciddi biçimde değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor. Alzheimer’s Association da tanıdık bir yere araçla giderken yolu bulmakta zorlanmayı ve zaman ya da mekânla ilgili karışıklığı Alzheimer ve diğer demanslar açısından uyarıcı belirtiler arasında gösteriyor.

Her unutkanlık Alzheimer belirtisi değildir

Unutkanlık denildiğinde birçok kişinin aklına ilk olarak Alzheimer hastalığı geliyor. Oysa insan belleği bir kayıt cihazı gibi çalışmaz. Beyin her an karşılaştığı bütün bilgileri aynı güçte kaydetmez. Bir bilginin daha sonra hatırlanabilmesi için önce dikkatin o bilgiye yönelmesi, bilginin belleğe kodlanması, saklanması ve gerektiğinde geri çağrılması gerekir.

Bir kişi tanışma sırasında karşısındaki insanın adını duyduğu hâlde zihni başka bir konuyla meşgulse isim yeterince güçlü biçimde kaydedilmemiş olabilir. Böyle bir durumda sorun, depolanan bilginin kaybolması değil, bilginin baştan yeterince öğrenilmemesidir.

Günlük hayatta yaşanan unutkanlıkların önemli bir bölümü şu durumlarla ilişkili olabilir:

-Yoğun stres
-Yetersiz veya kalitesiz uyku
-Kaygı bozuklukları
-Depresyon
-Dikkat dağınıklığı
-Aşırı ekran kullanımı
-Aynı anda birçok işle ilgilenme
-Fiziksel ve zihinsel yorgunluk
-Bazı ilaçların yan etkileri
-Alkol veya madde kullanımı
-B12 vitamini eksikliği
-Tiroid işlev bozuklukları
-İşitme ya da görme kaybı
-Uyku apnesi
-Enfeksiyonlar
-Sıvı kaybı
-Kan şekeri düzensizlikleri
-Hormonal değişiklikler
-Kafa travmaları
-Yaşla ilişkili bilişsel değişiklikler

Dolayısıyla “Bir ismi unuttum, Alzheimer mı oluyorum?” sorusunun yanıtı çoğu durumda hayırdır. Asıl değerlendirilmesi gereken, kişinin yalnızca isimleri mi unuttuğu, yoksa yakın zamanda yaşanan olayları, konuşmaları, randevuları ve günlük işlerin nasıl yapıldığını da unutmaya başlayıp başlamadığıdır.

İsimleri neden unuturuz?

İsimleri hatırlamak beynin düşündüğümüzden daha karmaşık bir işlevidir. Bir insanın yüzünü tanımak ile o yüze ait özel ismi bulmak aynı şey değildir. Yüz tanıma, görsel bellek ve sosyal tanıma sistemlerini; ismi söylemek ise dil ağı ve bellek arasında hızlı bir bağlantı kurulmasını gerektirir.

Özel isimlerin anlam bakımından sınırlı olması, onları diğer kelimelere göre daha zor hatırlanabilir hâle getirebilir. Örneğin “doktor” kelimesi meslek, hastane, muayene ve tedavi gibi birçok kavramla bağlantılıdır. Buna karşılık “Mehmet” adı tek başına belirli bir kişiyi temsil eder. Beynin o anda doğru kişi ile doğru isim arasındaki bağlantıya ulaşması gerekir.

Bu nedenle kişinin yüzünü tanıyıp “Adı dilimin ucunda ama bir türlü söyleyemiyorum” demesi yaygın bir deneyimdir. Adın birkaç dakika sonra kendiliğinden akla gelmesi, bir ipucuyla hatırlanması veya kişinin yanlış ismi söylediğini hemen fark edip düzeltmesi genellikle belleğin tamamen kaybolduğunu göstermez.

İsim unutmayı artırabilen durumlar

İsim hatırlama güçlüğü şu dönemlerde daha fazla yaşanabilir:

-Yeni ve çok sayıda insanla tanışıldığında
-Tanışma sırasında dikkat başka yerde olduğunda
-Yoğun kaygı veya heyecan yaşandığında
-Uzun süre uyunmadığında
-İş yükü arttığında
-Depresif bir dönem geçirildiğinde
-Kişi aynı anda telefona bakıp konuşmaya çalıştığında
-İşitme kaybı nedeniyle isim doğru duyulmadığında
-Yaşla birlikte bilgiye erişme hızı yavaşladığında

İsim unutmanın tek başına bir hastalık göstergesi sayılmamasının temel nedeni de budur. Sorunun niteliği, eşlik eden belirtiler ve kişinin günlük işlevleri birlikte incelenmelidir.

İsim unutmak ne zaman önemli olabilir?

İsim unutma aşağıdaki durumlarla birlikte ortaya çıkıyorsa nörolojik değerlendirme gerekebilir:

-Yakın aile bireylerinin isimlerini karıştırmak
-Tanıdığı kişilerin yüzlerini çıkaramamak
-Aynı kişiye kısa aralıklarla tekrar tekrar adını sormak
--Sık kullanılan nesnelerin adını söyleyememek
-Kelime bulmakta giderek artan güçlük yaşamak
-Konuşmanın ortasında ne anlatıldığını unutmak
-Aynı hikâyeyi farkında olmadan tekrar tekrar anlatmak
-Yeni tanışılan kişileri kısa süre sonra tamamen unutmak
-Son konuşmaları ve yakın geçmişte yaşanan olayları hatırlamamak
-İsim unutmaya yön, zaman veya yer karışıklığının eşlik etmesi
-Belirtilerin aylar içinde belirgin biçimde artması
-Unutkanlığın iş, ev veya sosyal yaşamı aksatması

Örneğin kişi komşusunun adını hatırlayamaz fakat onu nereden tanıdığını bilir, daha sonra adını bulur ve diğer günlük işlerini bağımsız biçimde sürdürürse bu durum çoğu zaman daha düşük risklidir. Buna karşılık kişi komşusunu hiç tanımıyor gibi davranıyor, hangi binada yaşadığını unutuyor ve eve nasıl döneceğini karıştırıyorsa tablo daha kapsamlı değerlendirilmelidir.

Yolu unutmak neden daha ciddi kabul edilebilir?

Yol bulmak yalnızca “hafıza” işi değildir. Bir noktadan diğerine ulaşabilmek için beyin farklı sistemleri aynı anda kullanır:

-Bulunulan yeri tanıma
-Gidilecek hedefi hatırlama
-Harita benzeri zihinsel temsil oluşturma
-Sağ ve sol yönlerini ayırt etme
-Binalar, sokaklar ve işaretler gibi çevresel ipuçlarını kullanma
-Mesafeyi değerlendirme
-Dikkati sürdürebilme
-Karar verebilme
-Yanlış yola girildiğini fark edebilme
-Önceki adımları zihinsel olarak geri izleyebilme

Bu becerilerin birleşimi “mekânsal yönelim” veya “yön bulma becerisi” olarak açıklanabilir. Kişinin çok iyi bildiği bir yerde kaybolması, birden fazla bilişsel sistemin etkilenmiş olabileceğini düşündürür.

Alzheimer hastalığı ve bazı diğer demans türlerinde zaman ve mekân yönelimi bozulabilir. Kişi hangi gün olduğunu karıştırabilir, bulunduğu yeri tanımayabilir veya oraya nasıl geldiğini hatırlamayabilir. NHS, tanıdık yerlerde kaybolma ile kafa karışıklığı ve yönelim bozukluğunu Alzheimer hastalığında görülebilecek belirtiler arasında sıralıyor. NHS bYolu unutmanın daha ciddi kabul edilmesinin bir başka nedeni de doğrudan güvenlik riski oluşturmasıdır. Kişi kaybolabilir, uzun süre eve dönemeyebilir, trafiğe açık bir bölgede tehlike yaşayabilir veya araç kullanırken kaza riskiyle karşılaşabilir.

Her yolu karıştırmak demans anlamına gelir mi?

Hayır. Her yön karışıklığı Alzheimer veya demans belirtisi değildir. Şu durumlarda sağlıklı bir kişi de yolunu şaşırabilir:

-Daha önce gidilmeyen bir bölgede bulunmak
-Navigasyon talimatını yanlış anlamak
-Karanlık, yoğun sis veya kötü hava koşulları
-Aşırı yorgunluk
-Yoğun stres ya da panik
-Dikkatin telefon veya konuşmayla bölünmesi
-Görme bozukluğu
-Kötü yönlendirme levhaları
-Birbirine benzeyen sokaklar
-Ani trafik düzenlemeleri
-Kan şekeri düşmesi
-Sıvı kaybı
-Alkol veya sakinleştirici ilaç etkisi
-Migren atağı
-Uykusuzluk

Burada kritik soru şudur: Kişi yeni bir yerde mi yolunu şaşırdı, yoksa yıllardır bildiği bir yerde mi kayboldu? Yeni bir tatil bölgesinde yanlış sokağa girmek ile kişinin her gün yürüdüğü mahallede evinin yolunu bulamaması aynı anlamı taşımaz. İkinci durum, özellikle daha önce yaşanmamışsa ve tekrarlıyorsa tıbbi değerlendirme gerektirir.

Normal unutkanlık ile tehlikeli unutkanlık arasındaki fark nedir?

Normal unutkanlıkta bilgi çoğu zaman tamamen kaybolmaz. Kişi biraz zaman geçince veya bir ipucu verilince hatırlayabilir. Tehlikeli olabilecek unutkanlıkta ise bilgi yeniden hatırlanamayabilir ve benzer olaylar giderek daha sık yaşanabilir.

-Günlük ve geçici unutkanlık    Değerlendirilmesi gereken unutkanlık
-Bir ismi unutmak, sonra hatırlamak    Yakın kişileri tanımamak
-Anahtarı nereye koyduğunu unutmak, adımlarını izleyerek bulmak    Eşyaları alışılmadık yerlere koymak ve nasıl olduğunu açıklayamamak
-Haftanın gününü karıştırıp sonra fark etmek    Tarihi, mevsimi veya bulunduğu yeri sürekli karıştırmak
-Yeni bir yerde yanlış sokağa girmek    Tanıdık yerde kaybolmak
-Bir randevuyu bir kez unutmak    Randevuları ve önemli olayları sürekli unutmak
-Kelimeyi bulmakta kısa süre zorlanmak    Sık kullanılan nesneleri adlandıramamak
-Aylık ödemede bir kez hata yapmak    Para yönetme becerisini kaybetmek
-Yoğunken dalgınlık yaşamak    Günlük işleri nasıl yapacağını unutmak
-Bir soruyu dalgınlıkla yeniden sormak    Aynı soruyu kısa aralıklarla defalarca sormak
-Teknolojik bir cihaz için yardım istemek    Yıllardır kullanılan cihazın ne işe yaradığını unutmak

Alzheimer’s Association, bazen doğru kelimeyi bulamamak ile konuşmayı sürdürememek; zaman zaman bir eşyayı kaybetmek ile adımlarını geri izleyerek eşyayı bulma becerisini kaybetmek arasında ayrım yapılması gerektiğini belirtiyor. Alzheimer’s Association

Unutkanlıkta asıl ölçüt günlük yaşam becerileridir

Bir unutkanlığın önemini belirleyen temel ölçüt yalnızca neyin unutulduğu değildir. Sorunun kişinin günlük yaşamını nasıl etkilediğine de bakılmalıdır.

Şu sorular yol gösterici olabilir:

-Kişi faturalarını zamanında ödeyebiliyor mu?
-Parasını yönetebiliyor mu?
-İlaçlarını doğru doz ve zamanda kullanabiliyor mu?
-Yemeğini güvenli biçimde hazırlayabiliyor mu?
-Alışverişini tek başına yapabiliyor mu?
-Telefonu ve günlük cihazları kullanabiliyor mu?
--Randevularını takip edebiliyor mu?
-Kişisel bakımını sürdürebiliyor mu?
-Daha önce bildiği yerlere tek başına gidebiliyor mu?
-Karar verme yeteneğinde belirgin değişiklik var mı?
-Sosyal ilişkilerinde alışılmadık davranışlar görülüyor mu?

Bir kişinin ara sıra isim unutmasına rağmen bütün günlük işlerini bağımsız sürdürebilmesi ile unutkanlık nedeniyle ilaçlarını karıştırması, ocağı açık bırakması veya eve dönememesi aynı klinik öneme sahip değildir. Demans, yalnızca unutkanlık değil; düşünme, dil, yönelim, muhakeme ve günlük işlevlerin bağımsızlığı etkileyen düzeyde bozulmasıyla ilişkili bir sendromdur. Dünya Sağlık Örgütü, demansı bellek, düşünme, yönelim, anlama, hesaplama, öğrenme, dil ve muhakeme gibi birden fazla yüksek bilişsel işlevi etkileyen bir tablo olarak tanımlıyor. WHO

Hafif bilişsel bozukluk nedir?

Hafif bilişsel bozukluk, kişinin yaşına göre beklenenden daha fazla bellek veya düşünme sorunu yaşaması ancak temel günlük yaşam becerilerini büyük ölçüde bağımsız sürdürebilmesi durumudur.

Hafif bilişsel bozukluğu bulunan bir kişi:

-Eşyalarını daha sık kaybedebilir
-Önemli randevuları unutabilir
-Kelime bulmakta yaşıtlarından daha fazla zorlanabilir
-Yeni bilgileri öğrenmekte güçlük yaşayabilir
-Karmaşık işleri tamamlamak için daha fazla zamana ihtiyaç duyabilir
--Notlara ve hatırlatıcılara daha fazla başvurabilir

Hafif bilişsel bozukluk her zaman demansa dönüşmez. Bazı kişilerde belirtiler aynı düzeyde kalabilir, bazı kişilerde altta yatan neden tedavi edildiğinde düzelebilir, bazı kişilerde ise zamanla ilerleme görülebilir. Bu nedenle düzenli takip önemlidir. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü

Demans ile Alzheimer aynı şey midir?

Demans ve Alzheimer sıkça aynı anlamda kullanılsa da birbirinden farklı kavramlardır. Demans, günlük yaşamı etkileyen bellek, düşünme, dil, muhakeme ve diğer bilişsel beceri kayıplarını tanımlayan genel bir şemsiye terimdir. Alzheimer hastalığı ise demansa yol açabilen belirli bir beyin hastalığıdır ve demansın en yaygın nedenidir. Demansa yol açabilen diğer durumlar arasında damar hastalıklarıyla ilişkili vasküler demans, Lewy cisimcikli demans, frontotemporal demans ve karma demans bulunabilir. Her demans türü başlangıçta aynı belirtiyi göstermeyebilir. Bazılarında bellek kaybı öne çıkarken bazılarında davranış, dil, hareket veya dikkat sorunları daha belirgin olabilir. Bu nedenle yalnızca “isim unutuyor” veya “yolu karıştırdı” şeklindeki tek bir gözlemle hastalığın türü belirlenemez.

Alzheimer hastalığında ilk belirtiler nelerdir?

Alzheimer hastalığında erken dönemde görülebilecek belirtiler kişiden kişiye değişebilir. En sık dikkat çeken değişiklikler şunlardır:

Yakın geçmişi unutmak

Kişi yıllar önce yaşadığı olayları anlatabildiği hâlde birkaç saat önce yapılan konuşmayı hatırlamayabilir. Aynı soruyu defalarca sorabilir veya kendisine daha önce verilen bilgiyi hiç duymamış gibi davranabilir.

Yeni bilgi öğrenmekte zorlanmak

Yeni bir telefon numarasını, randevu tarihini veya kısa bir talimatı öğrenmek giderek güçleşebilir.

Tanıdık görevleri tamamlayamamak

Kişi yıllardır yaptığı bir yemeğin sırasını karıştırabilir, alışveriş listesini düzenleyemeyebilir veya sık kullandığı bir cihazı çalıştırmakta zorlanabilir.

Zaman ve yer karışıklığı

Tarihi, mevsimi veya bulunduğu yeri karıştırabilir. Bir yere nasıl geldiğini hatırlamayabilir ya da tanıdık çevrede yönünü kaybedebilir.

Kelime bulma ve konuşma sorunları

Konuşmanın ortasında durabilir, aynı ifadeyi tekrar edebilir veya bir nesnenin adını söylemek yerine anlaşılması güç tarifler kullanabilir.

Eşyaları alışılmadık yerlere koymak

Telefonu buzdolabına, anahtarı çamaşır sepetine bırakmak gibi alışılmadık davranışlar görülebilir. Kişi daha sonra adımlarını geri izleyemeyebilir.

Muhakeme ve karar verme sorunları

Para yönetiminde hatalar, dolandırılmaya karşı savunmasızlık, kişisel bakımın ihmal edilmesi veya riskli kararlar görülebilir.

Davranış ve kişilik değişiklikleri
Kişi daha kuşkucu, kaygılı, içe kapanık, huzursuz veya kolay öfkelenen biri hâline gelebilir. Bu belirtilerden biri tek başına Alzheimer tanısı koydurmaz. Belirtilerin zaman içinde artması, birden fazla bilişsel alanı etkilemesi ve günlük yaşamı bozması daha anlamlıdır.

Genç yaşta isim unutmak neden olur?

Gençlerde isim ve kelime unutma şikâyeti çoğunlukla demanstan kaynaklanmaz. Genç yaşta unutkanlığın yaygın nedenleri arasında uyku bozukluğu, depresyon, anksiyete, yoğun stres, dikkat eksikliği, ekran maruziyeti, tükenmişlik ve düzensiz beslenme bulunur.

Özellikle aynı anda birden fazla uyaranla ilgilenmek bilginin belleğe yeterince kaydedilmesini engelleyebilir. Telefon bildirimlerini takip ederken biriyle tanışmak, toplantıda e-posta kontrol etmek veya ders sırasında sosyal medyaya bakmak öğrenme sürecini bölebilir.

Genç yaşta unutkanlık şu durumlarda değerlendirilmelidir:

-Ani başlamışsa
-Hızla artıyorsa
-Konuşma veya denge sorunu eşlik ediyorsa
-Kafa travması sonrasında ortaya çıktıysa
-Nöbet şüphesi varsa
-Bayılma veya bilinç değişikliği yaşanıyorsa
-İş ya da eğitim performansında belirgin düşüş oluşturuyorsa
-Kişilik değişikliği eşlik ediyorsa
-Ailede erken yaşta başlayan nörolojik hastalık öyküsü varsa
-Alkol, madde veya kontrolsüz ilaç kullanımı bulunuyorsa

Depresyon unutkanlık yapar mı?

Evet. Depresyon dikkat, öğrenme hızı, bilgi işleme ve hatırlama üzerinde belirgin etki oluşturabilir. Depresyon yaşayan kişi zihninin yavaşladığını, okuduklarını anlayamadığını, konuşulanları hatırlayamadığını veya karar vermekte zorlandığını söyleyebilir. Depresyona bağlı bilişsel yakınmalar bazen demans belirtilerine benzeyebilir. Ancak iki durumu yalnızca dışarıdan gözlemle ayırmak mümkün olmayabilir. Depresyon ve demans aynı kişide birlikte de bulunabilir. Bu nedenle özellikle ileri yaşta ortaya çıkan depresyon, ilgisizlik, sosyal geri çekilme ve unutkanlık birlikte değerlendirilmelidir.

Kaygı ve stres isim unutmaya neden olabilir mi?

Yoğun kaygı sırasında beynin dikkati tehlike olasılığına yönelir. Kişi karşısındaki insanın ismini duyduğu hâlde zihni kendi bedensel belirtileri, hata yapma korkusu veya çevredeki başka uyaranlarla meşgul olabilir. Bilgi yeterince kodlanmadığı için daha sonra hatırlanamaz. Stresli bir kişinin “Hafızam silindi” şeklindeki şikâyeti bazen gerçek bir depolama kaybından çok dikkat ve bilgiye erişme sorununu yansıtabilir. Ancak stresin varlığı, devam eden veya ilerleyen unutkanlığın araştırılmaması için gerekçe olmamalıdır.

Uykusuzluk hafızayı nasıl etkiler?

Uyku, gün içinde öğrenilen bilgilerin düzenlenmesi ve kalıcı belleğe aktarılması açısından önemlidir. Yetersiz uyuyan bir kişi dikkatini sürdürmekte, yeni bilgi öğrenmekte, doğru kelimeyi bulmakta ve karar vermekte zorlanabilir. Uyku apnesinde gece boyunca tekrarlayan solunum durmaları uyku kalitesini bozabilir. Kişi yeterli süre uyuduğunu düşünmesine rağmen sabah yorgun kalkabilir, gündüz uyuklayabilir ve unutkanlık yaşayabilir. Horlama, uykuda nefes durması, sabah baş ağrısı, gündüz aşırı uyku hâli ve unutkanlık birlikteyse uyku bozuklukları açısından değerlendirme gerekebilir.

İlaçlar unutkanlığa yol açabilir mi?

Bazı ilaçlar uyku hâli, dikkat azalması, kafa karışıklığı veya bellek sorunlarına yol açabilir. Özellikle ileri yaştaki kişilerde birden fazla ilacın birlikte kullanılması yan etki ve ilaç etkileşimi olasılığını artırabilir. Unutkanlık başladığında kullanılan bütün reçeteli ve reçetesiz ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler hekimle paylaşılmalıdır. Ancak hiçbir ilaç, hekim önerisi olmadan aniden bırakılmamalıdır. Bazı ilaçların kontrolsüz kesilmesi ciddi sağlık sorunlarına neden olabilir.

B12 eksikliği ve tiroid hastalıkları unutkanlık yapar mı?

B12 vitamini eksikliği, tiroid işlev bozuklukları ve bazı metabolik sorunlar unutkanlık, yorgunluk, dikkat azalması ve zihinsel yavaşlama ile ilişkili olabilir. Bu nedenlerin bir bölümü tedavi edilebilir. Unutkanlık değerlendirmesinde hekimin gerekli görmesi durumunda kan sayımı, B12, folat, tiroid fonksiyonları, kan şekeri, karaciğer ve böbrek işlevleri gibi tetkikler istenebilir. Her hastaya aynı testlerin yapılması gerekmez; incelemeler yaşa, belirtilere ve muayene bulgularına göre planlanır.

Unutkanlık aniden başladıysa beklenmemeli

Aylar veya yıllar içinde yavaş ilerleyen unutkanlık ile saatler ya da günler içinde ortaya çıkan ani kafa karışıklığı aynı değildir. Ani başlayan yön kaybı ve unutkanlık şu nedenlerle ilişkili olabilir:

-İnme veya geçici iskemik atak
-Enfeksiyon
-Kan şekeri düşüklüğü
-Elektrolit bozukluğu
-İlaç yan etkisi veya zehirlenme
-Alkol ya da madde etkisi
-Nöbet
-Kafa travması
-Oksijen yetersizliği
-Deliryum
-Ciddi sıvı kaybı

Kişi birdenbire bulunduğu yeri tanımıyor, konuşması bozuluyor, yüzünde kayma oluşuyor, kolunda veya bacağında güçsüzlük gelişiyor, dengesini kaybediyor ya da bilinç durumu değişiyorsa acil yardım istenmelidir.

Hangi belirtilerde acil yardım gerekir?

Aşağıdaki belirtiler yeni başladıysa sağlık kuruluşuna acil başvuru gerekebilir:

-Ani yön kaybı
-Ani konuşma bozukluğu
-Yüzde, kolda veya bacakta tek taraflı güçsüzlük
-Ani görme kaybı veya çift görme
-Şiddetli ve alışılmadık baş ağrısı
--Bilinç bulanıklığı
-Bayılma
-Nöbet
-Yürüyememe veya ani denge kaybı
-Kafa travması sonrası unutkanlık
-Ateşle birlikte kafa karışıklığı
-Kişinin kendisini veya yakınlarını tanıyamaması
-Güvenliğini sağlayamayacak ölçüde kaybolma

Bu tür belirtilerde “Biraz dinlensin, geçer” yaklaşımı zaman kaybına neden olabilir.

Unutkanlık için hangi doktora gidilir?

Unutkanlık şikâyetinde ilk değerlendirme aile hekimi, iç hastalıkları, nöroloji, geriatri veya psikiyatri tarafından yapılabilir. Belirtilerin niteliğine göre farklı uzmanlık alanlarının birlikte değerlendirmesi gerekebilir.

Özellikle aşağıdaki durumlarda nöroloji değerlendirmesi düşünülebilir:

-İlerleyen bellek kaybı
-Tanıdık yerde yolunu kaybetme
--Yön ve zaman karışıklığı
-Konuşma ve kelime bulma sorunları
-Denge bozukluğu
-Titreme veya hareketlerde yavaşlama
-Nöbet şüphesi
-İnme belirtileri
-Kafa travması sonrası bilişsel değişiklik
-Günlük yaşam becerilerinde kayıp

Depresyon, anksiyete, travma, uyku problemi veya davranış değişikliği belirginse psikiyatri değerlendirmesi de gerekebilir.

Unutkanlık muayenesinde neler yapılır?

Unutkanlık değerlendirmesi yalnızca bir hafıza testi yapılmasından ibaret değildir. Hekim öncelikle ayrıntılı öykü alır.

Şu konular sorgulanabilir:

-Unutkanlığın ne zaman başladığı
-Belirtilerin ani mi, yavaş mı geliştiği
-Zaman içinde artıp artmadığı
-Hangi tür bilgilerin unutulduğu
-Kişinin kaybolma yaşayıp yaşamadığı
-Günlük yaşam becerilerinin etkilenip etkilenmediği
-Kullanılan ilaçlar
-Alkol ve madde kullanımı
-Uyku düzeni
-Depresyon ve kaygı belirtileri
-Kafa travması öyküsü
-Kalp-damar hastalıkları
-Diyabet, hipertansiyon ve tiroid hastalıkları
-Ailede demans veya nörolojik hastalık öyküsü

Ardından nörolojik muayene ve bilişsel değerlendirme yapılabilir. Bellek, dikkat, dil, yönelim, planlama, görsel-mekânsal beceriler ve muhakeme ayrı ayrı incelenebilir. Gerekli görülürse laboratuvar testleri, beyin görüntüleme yöntemleri, nöropsikolojik testler, EEG veya uyku incelemeleri planlanabilir. Tanı süreci her hasta için kişiselleştirilir.

Unutkanlık testleri tek başına tanı koyar mı?

Hayır. Kısa bilişsel tarama testleri hekime önemli bilgiler sağlayabilir ancak tek başına Alzheimer veya demans tanısı koyamaz. Eğitim düzeyi, ana dil, işitme ve görme sorunları, kaygı, depresyon, uyku durumu ve kültürel özellikler test sonuçlarını etkileyebilir. İnternette bulunan kısa testlerin düşük puan vermesi kişinin kesin olarak demans olduğu anlamına gelmediği gibi yüksek puan vermesi de bütün hastalıkları dışlamaz. Sonuçların klinik öykü, muayene ve gerektiğinde ayrıntılı nöropsikolojik değerlendirmeyle birlikte yorumlanması gerekir.

Yakınımız tanıdık yerde kaybolduysa ne yapmalıyız?

Öncelikle olay küçümsenmemeli ancak kişiye korkutucu veya suçlayıcı biçimde yaklaşılmamalıdır. “Nasıl unutursun?”, “Sende Alzheimer başladı” veya “Artık hiçbir yere gidemezsin” gibi ifadeler kaygıyı ve savunmacı davranışları artırabilir.

Şu adımlar izlenebilir:

-Olayın nerede ve nasıl yaşandığını not edin.
-Kişinin ne kadar süre kaybolduğunu belirleyin.
-Daha önce benzer olay olup olmadığını araştırın.
-İlaç değişikliği, enfeksiyon, sıvı kaybı veya uyku bozukluğu bulunup bulunmadığına dikkat edin.
-Yakın zamanda düşme veya kafa travması yaşanıp yaşanmadığını sorun.
-Nöroloji veya ilgili hekim için randevu oluşturun.
-Değerlendirme tamamlanana kadar yalnız araç kullanma riskini gözden geçirin.
-Kimlik ve ulaşılabilecek yakın bilgilerini yanında bulundurmasını sağlayın.
-Telefon konum paylaşımı gibi güvenlik önlemlerini kişinin onuru ve mahremiyeti gözetilerek değerlendirin.
-Tek başına çıkışların güvenli olup olmadığını hekimle konuşun.

Alzheimer’s Association, tanıdık yerlere nasıl gidileceğini unutmayı ve rutin bir yürüyüş ya da sürüşten normalden daha geç dönmeyi kaybolma riski açısından dikkat edilmesi gereken belirtiler arasında sayıyor. Alzheimer’s Association

Unutkanlığı olan kişi araç kullanmaya devam edebilir mi?

Bu sorunun yanıtı kişiye özel değerlendirilmelidir. Bir kez yanlış dönüş yapmak araç kullanma yeteneğinin kaybedildiğini göstermez. Ancak tanıdık güzergahta kaybolma, trafik işaretlerini karıştırma, yanlış şeride girme, mesafeyi değerlendirememe, sık kaza veya çarpma yaşama ve gidilecek hedefi unutma önemli risk işaretleridir. Araç kullanma yalnızca hafıza değil; dikkat, tepki süresi, görsel-mekânsal algı, karar verme ve motor beceriler gerektirir. Güvenlik riski varsa aile, kişi ve hekim birlikte hareket etmelidir.

Unutkanlığı olan kişiye nasıl yaklaşılmalı?

Unutkanlık yaşayan kişiyi utandırmak veya sürekli sınamak doğru değildir. “Bakalım beni tanıyacak mı?”, “Dün ne yediğini söyle” gibi sorgulayıcı yaklaşımlar kaygıyı artırabilir.

Daha destekleyici bir iletişim için:

-Sakin ve kısa cümleler kullanın.
-Aynı bilgiyi gerektiğinde sabırla tekrarlayın.
-Kişiyi çocuklaştırmayın.
-Tartışarak hatırlatmaya çalışmayın.
-Hataları herkesin önünde düzeltmeyin.
-Günlük rutini mümkün olduğunca koruyun.
-Not, takvim ve hatırlatıcılar kullanın.
-Gözlük ve işitme cihazlarının kullanılmasını sağlayın.
-Ortamdaki gereksiz uyaranları azaltın.
-Bağımsız yapabildiği işleri elinden almayın.
-Güvenlik riski taşıyan durumlarda gerekli desteği sağlayın.
-Beyin sağlığını korumak için neler yapılabilir?

Hiçbir yaşam tarzı yöntemi Alzheimer hastalığını kesin olarak önleme garantisi vermez. Bununla birlikte kalp-damar ve genel sağlık açısından yararlı alışkanlıklar beyin sağlığını da destekleyebilir. WHO’nun önerilerinde düzenli fiziksel aktivite, sigara kullanmama, zararlı alkol kullanımından kaçınma, sağlıklı beslenme, sağlıklı vücut ağırlığını koruma ve tansiyon, kolesterol ile kan şekerini kontrol altında tutma öne çıkıyor. WHO

Beyin sağlığını desteklemek için:

-Haftanın çoğu günü fiziksel olarak aktif olun.
-Tansiyon, diyabet ve kolesterol kontrollerini yaptırın.
-Sigara kullanmayın.
-Alkolü beyin sağlığı için bir koruyucu yöntem olarak görmeyin.
-Yeterli ve düzenli uyuyun.
-İşitme ve görme sorunlarını ihmal etmeyin.
-Sosyal ilişkileri sürdürün.
-Yeni bilgiler öğrenmeye devam edin.
-Dengeli beslenin.SLİDER
-Kafa travmalarına karşı koruyucu önlem alın.
-Depresyon ve kaygı belirtilerinde profesyonel destek alın.
-İlaçları hekim önerisine uygun kullanın.
-Unutkanlık ilerliyorsa erken değerlendirme yaptırın.

-İsim unutma, kişinin tanıdığı bir yüzle o kişiye ait özel isim arasındaki bağlantıya geçici olarak ulaşamamasıdır.
-Tanıdık yerde yolunu kaybetme, kişinin daha önce bildiği çevrede konumunu veya izlemesi gereken güzergâhı belirleyememesidir.
-Normal yaşa bağlı unutkanlık, günlük bağımsızlığı bozmayan ve çoğu zaman ipucuyla telafi edilebilen hafif bellek değişiklikleridir.
-Tehlikeli unutkanlık, giderek artan ve kişinin iş, ev, güvenlik veya öz bakım becerilerini bozan bilişsel kayıptır.
-Mekânsal yönelim, kişinin bulunduğu yeri tanıma, hedefini belirleme ve çevresel işaretleri kullanarak yol bulma becerisidir.
-Hafif bilişsel bozukluk, yaşa göre beklenenden fazla bilişsel gerileme bulunmasına rağmen temel günlük bağımsızlığın büyük ölçüde korunmasıdır.
-Demans, bellek ve diğer düşünme becerilerindeki kaybın günlük yaşamı etkilediği klinik bir sendromdur.
-Alzheimer hastalığı, zaman içinde ilerleyen bellek ve düşünme kaybına neden olabilen bir beyin hastalığı ve demansın en yaygın nedenidir.
-Ani bilinç ve yönelim bozukluğu, yavaş ilerleyen unutkanlıktan farklı olarak acil tıbbi değerlendirme gerektirebilen bir durumdur.
-Unutkanlığın ciddiyetini belirleyen temel ölçüt, tek başına neyin unutulduğu değil; belirtinin tekrarlaması, ilerlemesi ve günlük yaşamı etkilemesidir.

En çok sorulan sorular

İsimleri unutmak Alzheimer belirtisi midir?
Tek başına isim unutmak Alzheimer belirtisi değildir. İsimlerin daha sonra hatırlanması veya bir ipucuyla bulunması günlük yaşamda sık görülür. Ancak yakınları tanıyamama, son olayları unutma, aynı soruyu sürekli tekrarlama ve günlük becerilerde kayıp eşlik ediyorsa değerlendirme gerekir.

Yolu unutmak Alzheimer belirtisi midir?
Tanıdık bir yerde tekrarlayan biçimde yolunu kaybetmek Alzheimer veya başka bir bilişsel hastalık açısından uyarıcı belirti olabilir. Bununla birlikte görme sorunu, ilaç etkisi, inme, enfeksiyon ve kan şekeri düşüklüğü gibi başka nedenler de araştırılmalıdır.

İsim unutmak mı, yüz unutmak mı daha ciddi?
Bir ismi geçici olarak çıkaramamak oldukça yaygındır. Çok iyi tanınan bir kişinin yüzünü tanıyamamak veya kim olduğunu tamamen unutmak ise daha kapsamlı değerlendirme gerektirir.

Bir kez yolunu kaybetmek demans anlamına gelir mi?
Hayır. Yeni bir yerde, yorgunken veya dikkati dağılmışken yolunu şaşırmak demans tanısı koydurmaz. Tanıdık yerde kaybolmanın tekrarlaması ve başka bilişsel belirtilerin eşlik etmesi daha önemlidir.

Genç yaşta isim unutmak normal mi?
Zaman zaman yaşanması normal olabilir. Uykusuzluk, stres, kaygı ve dikkat dağınıklığı gençlerde sık görülen nedenlerdir. Sorun ani başladıysa, ilerliyorsa veya eğitim ve iş yaşamını etkiliyorsa hekim değerlendirmesi gerekir.

Unutkanlık kaç yaşında başlar?
Bilgiye erişme hızında bazı değişiklikler yaşla birlikte görülebilir ancak günlük yaşamı bozan unutkanlık normal yaşlanmanın zorunlu bir sonucu değildir. Belirtiler her yaşta ortaya çıkabilir ve nedenleri yaş grubuna göre değişebilir.

Unutkanlık hangi vitamin eksikliğinde görülür?
B12 ve folat eksikliği bilişsel yakınmalarla ilişkili olabilir. Ancak her unutkanlık vitamin eksikliğinden kaynaklanmaz. Kontrolsüz takviye kullanmak yerine hekim değerlendirmesi ve gerekli testler tercih edilmelidir.

Stres yolu unutmaya neden olur mu?
Yoğun stres ve panik dikkati bozarak kişinin yönünü geçici olarak karıştırmasına yol açabilir. Ancak tanıdık yerde tekrarlayan kaybolma yalnızca strese bağlanmamalıdır.

Depresyon Alzheimer gibi unutkanlık yapabilir mi?
Depresyon belirgin dikkat, konsantrasyon ve bellek yakınmaları oluşturabilir. Klinik tablolar birbirine benzeyebileceği ve birlikte bulunabileceği için uzman değerlendirmesi gerekir.

Unutkanlık testi evde yapılabilir mi?
Evde yapılan testler tanı koymaz. Bilişsel testler; eğitim, dil, görme, işitme ve ruhsal durum dikkate alınarak uzman tarafından yorumlanmalıdır.

Unutkanlık için nörolojiye mi, psikiyatriye mi gidilir?
İlerleyen bellek kaybı, yön bulma sorunu veya nörolojik bulgular varsa nöroloji; depresyon, kaygı veya davranış değişiklikleri baskınsa psikiyatri değerlendirmesi uygun olabilir. Gerektiğinde iki branş birlikte çalışır.

Bir kişinin aynı soruyu tekrar tekrar sorması önemli midir?
Kısa süre önce yanıt aldığı bir soruyu defalarca sormak, yeni bilgiyi kaydetme veya hatırlama güçlüğü gösterebilir. Tekrarlıyorsa değerlendirilmelidir.

Eşyaları kaybetmek demans belirtisi midir?
Zaman zaman eşya kaybetmek normaldir. Eşyaları alışılmadık yerlere koymak, adımlarını geri izleyememek ve başkalarını suçlamaya başlamak daha dikkat çekici olabilir.

Telefon ve anahtar unutmak normal mi?
Yoğunluk veya dalgınlık sırasında yaşanabilir. Olayların sıklığı artıyorsa, kişi eşyayı bulmak için önceki adımlarını hatırlayamıyorsa veya günlük yaşam etkileniyorsa değerlendirme gerekir.

Unutkanlığın tedavisi var mı?
Tedavi altta yatan nedene göre değişir. Uyku bozukluğu, depresyon, vitamin eksikliği, tiroid problemi veya ilaç yan etkisi gibi bazı nedenler tedavi edilebilir. Nörodejeneratif hastalıklarda erken tanı; tedavi, takip, güvenlik ve gelecek planlaması açısından önemlidir.

Alzheimer erken teşhis edilirse ne olur?
Erken değerlendirme, belirtilerin başka bir tedavi edilebilir nedenden kaynaklanıp kaynaklanmadığını belirlemeye; uygun tedavi ve takip planını oluşturmaya ve kişinin bağımsızlığını destekleyecek önlemleri daha erken almaya yardımcı olabilir.

Önemli olan yalnızca neyi unuttuğunuz değil, unutkanlığın hayatınızı nasıl etkilediğidir. Bir kişinin adını geçici olarak unutmak, özellikle daha sonra hatırlamak, çoğu zaman tek başına ciddi bir hastalığı göstermez. Buna karşılık kişinin yıllardır bildiği bir güzergahta yolunu kaybetmesi, mekânsal yönelim ve günlük güvenlikle ilgili daha kapsamlı bir sorun olabileceği için daha dikkatle ele alınmalıdır.

Yine de “İsim unutmak normaldir, yol unutmak kesin Alzheimer’dır” şeklinde kesin bir kural yoktur. İsim unutma da giderek artıyor, yakınları tanıyamama ve günlük yaşam kaybıyla birlikte görülüyorsa önemli olabilir. Yolunu şaşırma ise yeni bir çevre, yoğun stres veya geçici dikkat dağınıklığı nedeniyle yaşanabilir.

En doğru değerlendirme şu dört soruyla yapılabilir:

-Belirti daha önceye göre arttı mı?
-Aynı sorun tekrar ediyor mu?
-Başka bilişsel veya davranışsal değişiklikler eşlik ediyor mu?
-Kişinin bağımsızlığı ya da güvenliği etkileniyor mu?

Bu sorulardan birine veya birkaçına “evet” yanıtı veriliyorsa unutkanlığı yaşlanmanın doğal sonucu olarak kabul edip beklemek yerine nöroloji, psikiyatri, geriatri veya ilgili sağlık birimine başvurulmalıdır.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; kişisel tanı ve tedavi önerisi yerine geçmez. Ani yön kaybı, konuşma bozukluğu, güçsüzlük, bilinç değişikliği veya şiddetli baş ağrısı durumunda acil sağlık yardımı alınmalıdır.