Psikiyatrik Tanı Sisteminde Yeni Dönem: Biyolojik Temelli Psikiyatri İçin Çağrı

Cambridge Üniversitesi’nden araştırmacılar tarafından yayımlanan kapsamlı bir bilimsel inceleme, psikiyatrik hastalıkların yalnızca semptomlara dayalı olarak değil biyolojik veriler, yapay zekâ, dijital fenotipleme ve biyobelirteçler kullanılarak teşhis edilmesi gerektiğini ortaya koydu. Uzmanlara göre psikiyatri, onkoloji ve kardiyoloji gibi alanlarda olduğu gibi laboratuvar temelli ve veri odaklı bir tanı sistemine doğru evrilmek zorunda.
Psikiyatride Tanı Tartışması: Semptom Listeleri Yeterli mi?

Tıp dünyasında uzun süredir tartışılan bir soru yeniden gündemde: Psikiyatrik hastalıklar gerçekten doğru şekilde teşhis ediliyor mu?

Bilimsel dergi Brain Medicine’da yayımlanan kapsamlı bir inceleme makalesi, modern tıbbın en dikkat çekici çelişkilerinden birini gündeme taşıyor. Kardiyoloji alanında kalp krizi için troponin testi, onkolojide kanser için genetik analizler ve biyobelirteçler kullanılırken, psikiyatride teşhis hâlâ büyük ölçüde hasta görüşmesi ve semptom kontrol listelerine dayanıyor.

Cambridge Üniversitesi Nöropsikiyatrik Araştırmalar Merkezi’nden Dr. Jakub Tomasik, Jihan K. Zaki ve Prof. Sabine Bahn tarafından hazırlanan araştırma, psikiyatrik tanı sisteminin biyolojik temelli bir modele doğru dönüşmesi gerektiğini vurguluyor.

DSM ve ICD Sistemleri Neden Yetersiz Kalıyor?

Psikiyatrik tanıların büyük bölümü bugün iki temel sistem üzerinden belirleniyor:

- DSM (Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı)

-  ICD (Uluslararası Hastalık Sınıflandırması)

Bu sistemler klinisyenler için ortak bir dil oluştursa da araştırmaya göre önemli sınırlamalara sahip.

Uzmanların dikkat çektiği bazı temel sorunlar şunlar:

- Tanılar biyolojik mekanizmalardan çok uzman görüş birliğine dayanıyor

-  Aynı tanı çok farklı semptom kombinasyonlarıyla konulabiliyor

- Hastalık kategorileri birbirleriyle örtüşebiliyor

- Tanı sınırları çoğu zaman keyfi eşiklere dayanıyor

Örneğin araştırmaya göre majör depresyon tanısı 250’den fazla farklı semptom kombinasyonu ile konulabiliyor.

Bu durum aynı teşhisi alan iki hastanın tamamen farklı klinik belirtiler gösterebilmesine neden oluyor.

Ruhsal Hastalıkları Anlamak İçin Yeni Bilimsel Modeller

Araştırma, psikiyatri alanında giderek önem kazanan dört yeni yaklaşımı da detaylı biçimde inceliyor.

Ağ Modeli Yaklaşımı
Bu modele göre psikiyatrik semptomlar bağımsız değildir; birbirleriyle etkileşim kuran bir ağ yapısı oluşturur.

HiTOP Modeli
Psikopatolojiyi veri temelli ve hiyerarşik boyutlar içinde sınıflandırmayı hedefleyen modern bir yaklaşım.

RDoC Çerçevesi
Ruhsal hastalıkları davranışsal belirtilerden ziyade nörobiyolojik mekanizmalar üzerinden anlamaya çalışır.

Klinik Evreleme Modeli
Hastalıkların erken risk aşamasından kronik evrelere kadar ilerleyen sürecini inceleyen modeldir.

Araştırmacılara göre bu modeller psikiyatrinin geleceğini şekillendirecek önemli adımlar olabilir.

Biyobelirteçler Psikiyatrinin Geleceğini Değiştirebilir

Son yıllarda psikiyatrik hastalıkların biyolojik temellerini anlamaya yönelik araştırmalar hız kazandı.

Araştırmaya göre özellikle şu alanlar dikkat çekiyor:

-   genomik

- epigenetik

-proteomik

- metabolomik

-  beyin görüntüleme

Örneğin ENIGMA Konsorsiyumu verileri, şizofreni hastalarında beynin kortikal bölgelerinde incelme olduğunu gösteriyor.

Benzer şekilde büyük genetik çalışmalar, şizofreni, bipolar bozukluk ve depresyon arasında ortak genetik mekanizmalar bulunduğunu ortaya koyuyor.

Akıllı Telefonlar Ruh Sağlığı Tanısında Kullanılabilir mi?

Araştırmada dikkat çeken konulardan biri de dijital fenotipleme.

Bu yaklaşımda akıllı telefonlar ve giyilebilir cihazlar aracılığıyla bireylerin davranış verileri analiz ediliyor.

Örneğin:

-  telefon konum verileri hareketliliği ölçebilir

-  uyku sensörleri sirkadiyen ritimleri analiz edebilir

- ses analizleri konuşma değişikliklerini ortaya çıkarabilir

-sosyal medya paylaşımları ruh hali hakkında ipuçları verebilir

Araştırmacılar, bu verilerin psikiyatrik tanı sürecini daha dinamik ve gerçek zamanlı hale getirebileceğini düşünüyor.

Yapay Zekâ Psikiyatrik Tanıyı Nasıl Değiştirecek?

Makine öğrenimi ve yapay zekâ sistemleri, psikiyatrik tanıda farklı veri türlerini birleştirme potansiyeline sahip.

Özellikle şu teknolojiler öne çıkıyor:

-multimodal yapay zekâ sistemleri

-  transformer mimarileri

- büyük dil modelleri

-sağlık verisi analitiği

Ancak araştırmacılar önemli bir noktaya dikkat çekiyor:

Yapay zekâ sistemleri klinik kararın yerine geçmemeli, yalnızca klinisyenlere yardımcı olmalıdır.

Psikiyatrinin Önündeki En Büyük Engeller

Araştırmaya göre yeni tanı sistemlerinin uygulanmasını zorlaştıran birçok faktör bulunuyor:

-  biyobelirteçlerin sınırlı doğrulanabilirliği

- veri paylaşımı ve gizlilik sorunları

-  sağlık sistemleri arasındaki altyapı farklılıkları

-  yapay zekâ algoritmalarındaki önyargı riski

- klinisyenlerin teknolojiye uyum süreci

Bu nedenle uzmanlar psikiyatrinin dönüşümünün bir devrimden çok kademeli bir evrim olacağını düşünüyor.

-  Psikiyatrik tanı, günümüzde çoğunlukla semptom listelerine dayanan klinik değerlendirmelerle yapılmaktadır.

-  Biyobelirteçler, ruhsal hastalıkların biyolojik temellerini ortaya koyabilecek önemli araçlardır.

- Dijital fenotipleme, akıllı telefon ve giyilebilir cihaz verileriyle ruh sağlığını analiz etmeyi amaçlar.

-  Genetik araştırmalar, farklı psikiyatrik hastalıklar arasında ortak biyolojik mekanizmalar bulunduğunu göstermektedir.

-Yapay zekâ sistemleri psikiyatrik tanıda klinik karar destek aracı olarak kullanılabilir.

- Mevcut DSM ve ICD sınıflandırmaları biyolojik mekanizmaları tam olarak yansıtmaz.

-Çoklu veri kaynaklarının entegrasyonu psikiyatrik teşhisi daha doğru hale getirebilir.

-  Ruhsal hastalıklar sabit kategorilerden ziyade dinamik sistemler olarak değerlendirilmektedir.

- Dijital sağlık teknolojileri psikiyatride erken teşhis imkânını artırabilir.

-  Psikiyatrinin geleceği biyoloji, veri bilimi ve klinik uzmanlığın birleşimine bağlıdır.

En Çok Sorulan Sorular

Psikiyatrik tanı sistemi neden eleştiriliyor?

Çünkü mevcut sistem büyük ölçüde semptomlara dayanıyor ve biyolojik mekanizmaları yeterince yansıtmıyor.

Biyobelirteçler psikiyatrik hastalıkları teşhis edebilir mi?
Araştırmalar bu yönde ilerliyor ancak birçok biyobelirteç henüz klinik kullanım aşamasına ulaşmadı.

Yapay zekâ psikiyatrinin yerini alacak mı?
Uzmanlara göre yapay zekâ klinisyenlerin yerini almayacak, yalnızca karar destek aracı olacak.

Dijital fenotipleme nedir?
Akıllı telefonlar ve giyilebilir cihazlar aracılığıyla bireyin davranış ve sağlık verilerinin analiz edilmesidir.

Psikiyatrinin geleceği nasıl olacak?
Uzmanlara göre psikiyatrinin geleceği biyoloji, yapay zekâ ve veri analitiğinin birleşmesiyle şekillenecek.

Kaynak: https://www.news-medical.net/news/20260310/New-review-calls-for-biologically-grounded-approach-to-psychiatric-diagnosis.aspx